Stop malaria. Laat de wereld niet in de steek!

Music For Life voert opnieuw een bewustmakings- en geldinzamelingsactie voor een goed doel, een ‘stille ramp’ waar het Rode Kruis zich voor inzet. Dit jaar is dat malaria: een ziekte die jaarlijks meer dan een miljoen dodelijke slachtoffers maakt, maar toch relatief gemakkelijk te voorkomen is. Door complicaties sterven elk jaar nog eens een miljoen mensen aan de gevolgen van de ziekte.

Niet de leeuw, haai of krokodil is het dodelijkste dier ter wereld… Nee, het is de mug die de meeste slachtoffers op haar geweten heeft. Elk jaar opnieuw doodt ze meer dan een miljoen mensen door het overbrengen van malaria. Jaarlijks sterven nog eens een miljoen mensen aan de complicaties van de ziekte, zoals bloedarmoede. In Afrika ten zuiden van de Sahara is malaria de tweede doodsoorzaak onder de bevolking, na HIV/aids. Voor kinderen jonger dan 5 jaar is het er zelfs de eerste doodsoorzaak. Van een stille ramp gesproken!

De infectieziekte malaria staat op de vijfde plaats van alle doodsoorzaken wereldwijd. Jaarlijks zijn er 247 miljoen gevallen van malaria in tropische gebieden waar het warm en vochtig is. Meer dan 40% van de wereldbevolking - in 109 verschillende landen – loopt kans op besmetting. Malaria maakt meer dan een miljoen doden per jaar en nog eens een miljoen sterft als gevolg van complicaties. Dat is één kind elke dertig seconden.

En toch is malaria te voorkomen: muskietennetten beschermen mensen tegen de parasieten die via muggensteken in het lichaam terecht komen. De simpele conclusie is dat er meer muskietennetten moeten komen en daar wil Music For Life voor zorgen. De opbrengst van de actie gaat naar het Rode Kruis: zij kopen de muskietennetten en staan in voor de verspreiding en sensibilisering ter plaatse. Een muskietennet kost 5 euro en redt een mensenleven.

Wat is malaria?

Malaria is een infectieziekte die voornamelijk in tropische gebieden voorkomt, in het bijzonder in Afrika ten zuiden van de Sahara. De ziekte wordt veroorzaakt door parasieten van het geslacht Plasmodium, die door muggen worden overgebracht. Muggenbeten kunnen dus leiden tot malaria.

Er zijn vier soorten van Plasmodium die bij de mens malaria kunnen veroorzaken: Plasmodium vivax, Plasmodium ovale, Plasmodium malariae en Plasmodium falciparum. Deze laatste is de meest voorkomende in Afrika en de gevaarlijkste. P. falciparum malaria, ook malaria tropica genoemd, kan bij 15 tot 20% van de gevallen leiden tot cerebrale malaria door verstopping van de bloedvaten in de hersenen. Zonder zorg loopt de sterfkans op tot 95 %. Wie overleeft, draagt levenslang de gevolgen.

De symptomen van malariabesmetting zijn: koorts, spierpijn, hevige hoofdpijn en braken. Doordat deze symptomen vrij algemeen zijn, is het niet eenvoudig om tijdig malaria te onderkennen. Snel ingrijpen is echter de boodschap: malaria kan binnen de 24 uur dodelijk zijn.

Malaria : een stille maar verwoestende ramp

Malaria is nog steeds een van de meest verwoestende mondiale ziekten:

• 3,3 miljard mensen – 40% van de wereldbevolking - lopen risico op malariabesmetting
• 247 miljoen mensen krijgen jaarlijks malaria, waarvan 86 % in Afrika (vooral sub-Sahara Afrika)
• In Zuid-Oost Azië treft malaria 9 % van de bevolking
• In Latijns-Amerika komt het in sommige gebieden net zo vaak voor als in Afrika
• In mindere mate komt malaria voor in het Midden-Oosten
• In Europa komt malaria voor als importziekte

In Afrika is het aantal malariagevallen in de afgelopen 30 jaar substantieel toegenomen. Dit komt onder meer door:

• de toenemende resistentie van de parasieten tegen medicijnen
• de toenemende resistentie van de muggen tegen insecticiden
• de klimaatverandering : mensen slaan op de vlucht voor natuurrampen waardoor malaria zich sneller kan verspreiden
• het gebrek aan toegang tot gezondheidszorg (hoge kosten en lange afstanden)

Voor wie is malaria vooral een risico?

Iedereen kan met malaria besmet geraken. Jong, oud, rijk of arm. Een mug maakt immers geen onderscheid. Wel zijn er in het bijzonder groepen mensen die extra kwetsbaar zijn. Arme mensen lopen het grootste risico :

• ze hebben geen geld om malarianetten te kopen
• ze hebben vaak niet de mogelijkheid om naar een ziekenhuis te gaan, of ze kunnen de behandeling niet betalen.

Specifieke kwetsbare groepen :

• Zwangere vrouwen
• Kleine kinderen
• HIV-geïnfecteerden
• Ouderen
• Mensen die in afgelegen gebieden wonen

Hoe krijg je malaria ?

Malaria is een infectieziekte die veroorzaakt wordt door een parasiet van het geslacht Plasmodium. Deze parasiet wordt overgedragen via een beet van een besmette (vrouwelijke) malariamug of - minder gangbaar - via vuile naalden of een bloedtransfusie.

De symptomen treden 10 tot 15 dagen na de infectie op: koorts, spierpijn, hoofdpijn en braken. Zonder aangepaste behandeling is malaria een levensbedreigende ziekte omdat ze de bloedtoevoer naar vitale organen aantast.

Wat zijn de gevolgen van malaria-infectie ?

Malaria is vaak dodelijk. Ook voor de overlevenden kunnen de gevolgen ernstig zijn.

Gevolgen voor kinderen:
75% van de dodelijke slachtoffers valt onder kinderen jonger dan vijf jaar. Kinderen die de infectie door de malariaparasiet overleven, kunnen er neurologische problemen, zoals epilepsie of spraakproblemen, en leerstoornissen aan overhouden. Door malaria kunnen deze kinderen geen onderwijs volgen. Op lange termijn heeft dat zelfs zijn gevolgen voor het economisch ontwikkelingsproces van hun land.

Gevolgen voor zwangere vrouwen:
Het afweersysteem van vrouwen werkt tijdens de zwangerschap minder sterk. Hierdoor vormt malaria voor hen een directe levensbedreiging. Ook voor de foetus kan deze verzwakking desastreuze gevolgen hebben. Bij zwangere vrouwen die malaria oplopen, ligt het percentage spontane abortussen, vroeggeboorten en doodgeboren kinderen dertig procent hoger dan normaal. De placenta is voor malariaparasieten een relatief veilige plek. Zowel de foetus als de parasieten strijden hier om dezelfde voedingsbestanddelen in het moederbloed. Ook de gebrekkige zuurstofvoorziening bij ernstige bloedarmoede kan tot een laag geboortegewicht leiden en zo de overlevingskansen voor het kind verminderen.

Gevolgen voor volwassenen:
Getroffen mensen zijn tijdelijk niet in staat om te werken of minder productief, met inkomensverlies tot gevolg. Het grote aantal malariagevallen in bepaalde gebieden heeft een ernstige weerslag op de economische en maatschappelijke bedrijvigheid. Malaria-infecties waarbij de Plasmodium de bloedvaten in de hersenen verstoppen (cerebrale malaria) hebben de dood tot gevolg. Slechts een vlugge diagnose en correcte behandeling kan in dit geval een mensenleven redden. In economische termen kost de ziekte het Afrikaanse continent 12 miljard dollar per jaar aan preventie, gezondheidszorg en verloren productiviteit. Deze lasten zijn enorm. De emotionele, sociale en fysieke schade aan de bevolking is niet in cijfers uit te drukken.

Preventie van malaria

Voor reizigers:
Aanpaste kledij, muggennet en muggenwerende middelen (repellents) om zich te beschermen tegen de muggen enerzijds en nauwgezette inname van preventieve medicatie anderzijds laten toe om het malariarisico te minimaliseren.

Voor de lokale bevolking:
De laatste jaren zijn er resistente vormen van malaria opgetreden door het verkeerd gebruik van anti-malariamedicijnen – bijvoorbeeld foute dosissen, of voortijdig stopzetten van de behandeling. Chloroquine was een erg goedkoop en makkelijk toe te dienen geneesmiddel. Lange tijd was dit geneesmiddel de ideale behandeling tegen malaria. Vandaag ligt de resistentie voor chloroquine boven de 90 % in verschillende Afrikaanse regio’s. Een nieuwe combinatietherapie gebaseerd op artemisinine (ACT) blijkt zeer efficiënt ter behandeling van malaria en voorkomt de ontwikkeling van resistentie. Maar het is helaas zeer duur, onvoldoende beschikbaar en dus niet geschikt voor de grote groep mensen die risico loopt op infectie.

De focus moet dus gelegd worden op de preventie van de overdracht van de ziekte, meer bepaald door de muggen te bestrijden. Momenteel worden daarvoor volgende methoden toegepast:

• Muskietennetten geïmpregneerd met insecticide
• Droogleggen van stilstaand, ondiep water waar muggen eitjes leggen
• Gebruik van insecticide met langdurige werking binnenshuis

  Wereldwijd zijn wetenschappelijke instituten op zoek naar een doeltreffend vaccin. Verschillende ontwikkelingsstadia van de parasiet worden daarbij als doelwit genomen. Bepaalde kandidaatvaccins werden reeds op grote schaal getest en regelmatig wordt er over nieuwe ontwikkelingen bericht. Het ziet er evenwel niet naar uit dat we op korte termijn over een werkzaam en algemeen bruikbaar vaccin zullen beschikken. De complexe natuur van de parasiet, zijn grotendeels intracellulaire levenscyclus (waardoor hij buiten het bereik blijft van afweerstoffen) en zijn aanpassingsvermogen waardoor ze resistent worden, bemoeilijken de ontwikkeling van een doeltreffend vaccin.

Voorkomen is beter dan genezen!

Het Rode Kruis kan de problemen die malaria met zich meebrengt pas verminderen als de overdracht van de ziekte wordt teruggedrongen. Daarom verdeelt de organisatie elk jaar vele tienduizenden muskietennetten. Het Rode Kruis bestrijdt malaria in de hele wereld, maar legt de nadruk op Afrika, waar het probleem het grootst is.

Hang Up Keep Up !

Het succes van muskietennetten in de strijd tegen malaria hangt in zeer grote mate af van een correct gebruik – niet alleen op korte maar ook op lange termijn. Het Rode Kruis deelt daarom niet alleen de met insecticide behandelde muggennetten uit maar zet vele duizenden plaatselijke vrijwilligers in waardoor iedereen, tot in de verste uithoeken, kan worden bereikt :

• zij geven voorlichting over de ziekte
• zij zorgen ervoor dat de netten juist worden opgehangen (Hang Up)
• gaan regelmatig op huisbezoek om te zorgen dat de netten juist en blijvend worden gebruikt (Keep Up).

Resultaat van deze werkwijze: het gebruik van de muskietennetten neemt reeds na één enkel bezoek van een Rode Kruisvrijwilliger toe met 23% ! Sinds 2002 heeft de internationale federatie van het Rode Kruis (IFRC) meer dan 13,5 miljoen muskietennetten uitgedeeld. Hierdoor zijn meer dan 289.000 sterfgevallen voorkomen en 17,5 miljoen mensen beschermd.

Het belang van de plaatselijke Rode Kruisvrijwilligers

De Rode Kruisvrijwilligers zijn in alle stadia van de campagne actief: voor, tijdens en na de verspreiding van de netten. Het Rode Kruis is ervan overtuigd dat voorlichting aan een gemeenschap van even wezenlijk belang is als de verspreiding van de muskietennetten zelf.

Het uitdelen van een net gaat hand in hand met voorlichting aan de gemeenschap en een demonstratie van het gebruik van een muskietennet (om ervoor te zorgen dat het net de bescherming geeft die nodig is). Het gebruik van netten is tot 23 % hoger onder huishoudens die zijn bezocht door een vrijwilliger dan onder huishoudens die niet zijn bezocht. Dit onderstreept het cruciale belang van een persoonlijke follow-up en ondersteuning bij de preventie van malaria door de Rode Kruisvrijwilligers.

De vrijwilligers die zich inzetten, zijn mensen uit de gemeenschap zelf die beschikken over specifieke vaardigheden om hun gemeenschap te ondersteunen en te trainen. Dit houdt in dat zij weten hoe de gemeenschap in elkaar zit, kunnen communiceren in hun eigen taal en zich bewust zijn van culturele belemmeringen die een rol spelen.

Het Rode Kruisprogramma in verband met malaria

• ‘Hang Up’ programma: nadat de muggennetten zijn verspreid, zorgt het Rode Kruis ervoor dat de netten op de juiste manier opgehangen en gebruikt worden. Doelgroepen zijn de meest kwetsbaren (zoals kinderen onder de 5 jaar en zwangere vrouwen)
• ‘Keep Up’ programma: huisbezoeken door Rode Kruisvrijwilligers. Ze zorgen ervoor dat men de netten op de juiste manier blijft gebruiken
• Training en voorlichting over (het voorkomen en genezen van) malaria
• Directe hulp bij rampen: extreme regenval en overstromingen bijvoorbeeld trekken meer muggen aan waardoor er een verhoogd risico op malaria ontstaat
• Participatie in (internationale) netwerken op het gebied van malaria
• Capaciteitsopbouw van Rode Kruis/Rode Halve Maan Verenigingen op het gebied van gezondheidszorg in de lokale gemeenschappen

Statistische gegevens rond malaria

• De mug is het gevaarlijkste dier ter wereld. Ze maakt jaarlijks meer dan een miljoen dodelijke slachtoffers door het overbrengen van malaria, maar ook van ziektes als gele koorts en het West-Nijl virus.
• Malaria is een van de meest verwoestende mondiale ziekten. Per jaar krijgen 247 miljoen mensen malaria, meer dan één miljoen van hen sterft aan de infectie. Het overgrote deel van de dodelijke slachtoffers valt onder kinderen jonger dan vijf jaar. Meer dan 80% van de slachtoffers bevindt zich in de Afrikaanse landen ten zuiden van de Sahara.
• Malaria raakt 40% van de wereldpopulatie, waarbij in 109 verschillende landen 3.3 miljard mensen risico lopen. 45 van de risicolanden liggen in Afrika.
• De complicaties van malaria, zoals ernstige bloedarmoede, zijn verantwoordelijk voor nog eens een klein miljoen dodelijke slachtoffers
• Malaria is wereldwijd de vijfde doodsoorzaak door besmettelijke ziekten, na luchtwegeninfecties, HIV/aids, diarree en tuberculose. In Afrika onder de Sahara is het de tweede doodsoorzaak, na HIV/aids. • Malaria doodt elke 30 seconde een kind. Malaria is doodsoorzaak nummer één onder kinderen jonger dan vijf jaar in de Afrikaanse landen onder de Sahara.
• Een Afrikaans kind krijg gemiddeld 1,6 tot 5,4 koortsaanvallen per jaar.
• In de hoog-risico gebieden zijn kinderen jonger dan 5 jaar, zwangere vrouwen en mensen die met HIV geïnfecteerd zijn, het meest kwetsbaar voor malaria.
• Malaria doodt niet alleen, ook voor de overlevenden van de ziekte kunnen de gevolgen ernstig zijn. Kinderen die door de malariaparasiet geïnfecteerd werden, kunnen er neurologische problemen, zoals epilepsie of spraakproblemen, en leerstoornissen aan overhouden.
• Tijdens hun zwangerschap lopen vrouwen tot 50% meer risico om te sterven aan malaria dan wanneer ze niet zwanger zijn.
• Tot in de twintigste eeuw kwam malaria ook voor in noordelijke streken zoals Italië, Spanje en Nederland. Nederland werd pas in 1970 als laatste Europees land malariavrij verklaard.

Socio-economische gegevens rond malaria

• Malaria kost Afrika jaarlijks naar schatting 12 miljard dollar in verlies van productiviteit en medische voorzieningen. In landen waar de ziekte permanent aanwezig is, wordt vaak tot 40% van de gezondheidskosten aan malaria besteed,
• Malaria is een belangrijke oorzaak van armoede en de ziekte vertraagt de economische groei alleen al in Afrika met 1,3%

Preventiemaatregelen

• De Anopheles mug die malaria overzet, bijt tussen zonsondergang tot zonsopgang. Door te slapen onder netten en klamboes die behandeld zijn met een duurzame insecticide, kan men zich goed beschermen tegen besmettende muggenbeten.
• De jaarlijkse productie van in insecticide gedrenkte bednetten (Long-Lasting Insecticidal Nets) verdrievoudigde van 30 miljoen in 2004 tot 95 miljoen in 2007. • Naar schatting wordt slechts 26% van de inwoners van 37 Afrikaanse landen beschermd door muskietennetten.
• Door het verdelen van bednetten heeft het Rode Kruis sinds 2002 al meer dan 289.000 malariadoden voorkomen. In totaal werden 17,5 miljoen mensen beschermd door de muskietennetten.
• Het Rode Kruis heeft sinds 2002 al meer dan 13,5 miljoen muggennetten verspreid.
• Op dit moment is er geen malariavaccin, goedgekeurd voor menselijk gebruik.

 Tomas De Soete is dit jaar ambassadeur van Music For Life. Hij gaat zelf ter plaatse kijken hoe erg de toestand is en vertelt waar wij concreet mee kunnen helpen door Music For Life te steunen.